تلاش برای کسب برتری تکنولوژیک به میدان جدید رقابت قدرتهای جهانی، بهویژه چین، ایالات متحده و اتحادیه اروپا، تبدیل شده است. تسلط بر فناوریهای پیشرفته مانند هوش مصنوعی، میکروالکترونیک، کلاندادهها، یادگیری ماشینی و سیستمهای اطلاعات کوانتومی، در نهایت موازنه قدرت بینالمللی را شکل داده و قوام میبخشد. قدرتهای جهانی مصمم به توسعه قابلیتهای تکنولوژیک بهمنظور دستیابی به مزیتی استراتژیک در رقابت کلان خود هستند. توسعه چنین قابلیتهایی در راهبرد کلان قدرتهای جهانی بهعنوان اولویتی ملی مطرح شده و در بالاترین سطح دولتی دنبال میشود. این قدرتها اهمیت کسب برتری تکنولوژیک را از جنبههای توسعه اقتصادی، امنیت ملی و رقابت بینالمللی مورد شناسایی و تأکید قرار دادهاند.
این مهم سبب شده تا مقاله «تکنو ژئوپلیتیک و تغییر الگوهای سنتی جهانی در حوزه فناوریهای دیجیتال؛ چشماندازی استراتژیک برای ایران» [۱] نوشته «سعید پیرمحمدی»، «مهدی هدایتی شهیدانی» و «سید امیر نیاکویی»، با بهرهگیری از روش مطالعه تطبیقی و تحلیل دادهها از نوع منطقی و مبتنی بر شواهد، درصدد بررسی رابطه احتمالی میان تکنو ژئوپلیتیک و تغییر الگوهای سنتی جهانی در حوزه فناوریهای دیجیتال است.
کانون رقابتهای ژئواکونومیک در نظام بینالملل آینده
فناوری، کانون رقابتهای ژئواکونومیک در نظام بینالملل آینده است. ازاینرو، عمدتاً استدلال بر این است که موفقیت و برتری در نظمسازی آینده جهان مستلزم ماندن در لبه فناوری است. از مهمترین فناوریهای مزیتساز میتوان به هوش مصنوعی، فناوریهای هایپرسونیک، محاسبات کوانتومی، اینترنت اشیا و... اشاره کرد که ورود آنها، شکل رقابت قدرتهای بزرگ را متحول ساخته است.
رقابتهای ژئواکونومیکی برای تسلط بر فناوریهای چندمنظوره جدید مبتنی بر کلاندادهها، یادگیری ماشینی و هوش مصنوعی، ساختار و الگوهای تعامل و کنشگری کشورها در محیطهای منطقهای و بینالمللی را تحت تأثیر قرار میدهد. رقابت قدرتهای جهانی در حوزه تکنولوژیک، بهطور عام و رقابت آنها در حوزه هوش مصنوعی بهطور خاص، رقابتی چندبُعدی است که حوزههای مختلف فناورانه، اقتصادی، نظامی و سیاسی را در برمیگیرد.
عمده این رقابت در عصر کنونی بین آمریکا و چین جریان دارد؛ لذا در روند پژوهش، بایستی تعمق بیشتری در این خصوص انجام گیرد. اتحادیه اروپا نیز بر اهمیت حیاتی فناوریهای حساس و چندمنظوره در تقویت حاکمیت تکنولوژیکی و کاهش وابستگیهای استراتژیک اعضا تأکید دارد.
تکنو ژئوپلیتیک چیست؟
تکنو ژئوپلیتیک یا ژئوپلیتیک فناوری، چنانکه از عنوان آن برمیآید، به بررسی رابطه میان «فناوری» و «ژئوپلیتیک» میپردازد. در نتیجه وقوع انقلاب صنعتی چهارم، قابلیتها و ابعاد تکنولوژیک از جایگاه ویژهای در خط مقدم رقابت قدرتهای جهانی برخوردار شدهاند.
در تعریف سنتی، قدرت با جغرافیا، کنترل قلمرو یا اقیانوسها تعریف میشد، درحالیکه بر مبنای تعریف جدید، قدرت با توانایی نفوذ بر سرمایههای اجتماعی، کنترل کالاها، پول و دادهها و بهرهبرداری از ارتباطاتی که فناوری بسترهای آن را ایجاد میکند، سنجیده و ارزیابی میشود.
به این ترتیب، هرگونه ارتباط بین کشورها -از جریان انرژی گرفته تا استانداردهای فناوری اطلاعات - به ابزار ژئوپلیتیک تبدیل میشود. مفهوم جدید تکنو ژئوپلیتیک نیازمند تبیین بیشتری است. طرح این مفهوم، بهوضوح نشانگر پیوند روزافزون قابلیتهای فناورانه کشورها با امنیت ملی و قدرت ژئوپلیتیکی آنهاست. تکنو ژئوپلیتیک، در سطح کلان و راهبردی، روابط معاصر ایالات متحده و چین و تا حدودی نیز اتحادیه اروپا و آینده امنیت سایبری جهانی را از طریق منشورهای ژئوپلیتیک و رقابت مالی-فناوری مورد بررسی قرار میدهد.