محمدرضا بهشتی - عضو هیات علمی دانشگاه تهران - در نشست سالانه بزرگداشت شهید آیتالله دکتر بهشتی اظهار کرد: بحث درباره پیش داوریها دامنه گستردهای است و از جانب چندین رشته صورت میگیرد. پس با مسالهای روبهرو هستیم که کوچک به نظر میآید اما کوچک نیست. اساسا انسان موجودی است که نسبت گرفتن او با زمان با داوری است. این ویژگی وجودی انسان در قوام یافتن است که بحث طولانی است. نسبت گرفتن ما با هستی و جهان، نسبتی است که در آن داوری ظهور میکند و این جزو خصوصیات وجودی انسان محسوب میشود.
وی افزود: پیشداوری را معمولا به دو معنا میشود فهمید. یکی معنای مثبت، ایجابی و پیشفهم است. اگر به معنای ایجابی نگاه کنیم پیشفهم لازمه هر فهمی است. هیچ وقت شما نمیتوانید خود را به نقطه صفر اندیشه برسانید. کسانی که خودشان را میخواهند به نقطه صفر اندیشه برسانند خودشان حواسشان نیست که چه پیشفهمهایی را به صورت ناشفاف دارند.
غالب پیشداوریها با شتابزدگی همراهند
بهشتی بیان کرد: فارغ از اینکه چه علل و انگیزهای در شکل گیری پیشداوریها وجود داشته در ترجیحات ما در تسلط بر مسائل وجود دارد. غالبا این پیشداوریها با یک شتابزدگی همراهند. بستگی به این دارد که ذهن تا چه اندازه بتواند خودش را در جایگاهی که واقعا هست ببیند. جالب است که در مواقعی در عرصه علمی و اجتماعی و سیاسی و امثال اینها برخورد میکنیم با افرادی که میگویند همه افراد یک قومیت چنین خصوصیتی دارند. این نشان میدهد ما چقدر راحت و با سرعت خودمان را به داوری میرسانیم.
وی با بیان اینکه پیشداوریها در انواع فردی، گروهی، جمعی، بیش از حدی یا کمتر از حد دیده میشود، گفت: یا چیزی را بیش از آنچه هست عرضه میکنیم یا کمتر که هردو پیشداوری است. پیش داوریهای قومی، فرهنگی، دینی، اجتماعی، به طور خاص طبقاتی، سیاسی و جنسیتی. مثلا راحت این جمله را بیان میکنیم که آیا خانمها میفهمند یا نمیفهمند؟ هم از منظر اجتماعی و هم از منظر معرفتی و شناختی و هم از منظر روانشناختی میتوان به پیشداوری بپردازیم.
به گفته محمدرضا بهشتی، یکی از پدیدههایی که با این داستان ملازم میشود برچسبزنی است. این همه جا لزوما با پیشداوری همراه نیست اما میتواند با آن ملازم باشد آن هم برآمده از انگیزه هایی است. وقتی در گفتوگوی اجتماعی و سیاسی به سمتی رفتی که یک برچسب بزنی این گفت و گو ثمری نخواهد داشت. اساسا با این برچسبزنی دایره موضوعاتی که بشود به آن اندیشید یا ارزش اندیشدن داشته باشد تمام میشود. دیگر موضوع برای شما قرار نخواهد گرفت و از اول با یک برچسب منتفی است. بررسی اندیشهها، موضوعات و اشخاص با یک لیبل و اتیکت خارج میشود.