اکنون با آغاز اردیبهشت یک ماه از بهار میگذرد، فصلی که حال و هوایش عین شعر و موسیقی است و موسیقی آن را دلچسبتر میکند، اما این حس و حال زمانی قویتر میشود که با یک اثر موسیقی ساده و در عین حال گوشنواز یکی شود.
«بهار دلکش» یکی از ماندگارترین تصنیفهای موسیقی ایران است و با صدای خوانندگان بسیاری از جمله عبدالله دوامی، محمدرضا شجریان، علیرضا قربانی، رشید بهبودوف، عارف، وحید تاج، سالار عقیلی، محمد معتمدی، سیدخلیل عالینژاد و سیدماهان میرزاده اجرا شده است؛ اما یکی از ماندگارترین نسخهها به اجرای شجریان برمیگردد.
در این نسخه شاهد همنوازی ساز تار و آواز شجریان هستیم؛ اثری ساده و به دور از هیاهو. اما از همان ابتدا که شجریان دم به آواز میگشاید چونان کلمات را با احساس و البته به درستی ادا میکند که همین امر زیبایی اثر را دوچندان میکند.
در این اثر شاهد اجرایی هستیم که آواز و صدای ساز هر دو به خوبی همنشین شدهاند و آواز نیز گویی یک ساز است. شجریان در این اثر گویی بداهه شعری را میخواند؛ چراکه کاملا برآنچه میخواند تسلط دارد و از معنای آن به خوبی آگاه است. از طرفی تحریرها دقیق، کنترلشده و در خدمت ملودی هستند. با این حال در این اثر گویی هر آنچه از زبان خواننده میشنویم، از جان برمیآید.
از زاویهای دیگر اما، تصنیف «بهار دلکش» با صدای محمدرضا شجریان یکی از نمونههای شاخص موسیقی دستگاهی ایران است که از نظر ساختار، ملودی و بیان، ویژگیهای قابل تحلیلی دارد. این اثر در اصل از ساختههای درویش خان (آهنگساز) با شعری از ملکالشعرای بهار است که با اجرای شجریان شاهد یک ترکیب طلایی آهنگساز، شاعر و خواننده هستیم.
اثر «بهار دلکش» در دستگاه شور (و گاهی با گرایش به آوازهای وابسته مثل ابوعطا) اجرا میشود. حال از آنجایی که این دستگاه معمولاً حس صمیمیت، سادگی و نوعی اندوه لطیف را منتقل میکند، هنگامی که اثر را گوش میکنیم آن حس سادگی را که پیشتر به آن اشاره شد حس میکنیم.
گفته میشود ریتم و وزن ریتم این تصنیف عموماً دوضربی یا چهارضربی معتدل است که باعث میشود حالت روان و قابل زمزمه داشته باشد. این ویژگی یکی از دلایل ماندگاری و مردمی شدن آن است.
همچنین این اثر در شعر دارای جملات کوتاه و متقارن است که از همین امر با تکرار ملودیک برای ایجاد انسجام استفاده میکند. براساس آنچه در منابع آمده، این سادگیِ ظاهری در واقع یکی از ویژگیهای مهم تصنیفهای دوره قاجار است.
جایگاه تاریخی و سبکی این اثر متعلق به دوره گذار موسیقی ایرانی در اواخر قاجار و اوایل پهلوی است؛ زمانی که تصنیفها از حالت صرفاً درباری فاصله گرفتند و به آثار مردمیتر تبدیل شدند.